Trong hành trình phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc, giáo dục và tri thức luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một xã hội muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào nguồn lực vật chất, mà phải được xây dựng trên nền tảng của con người có tri thức, có kỹ năng, có ý thức học tập và khả năng thích ứng với những thay đổi không ngừng của cuộc sống.

Từ nhận thức đó, khuyến học, khuyến tài không đơn thuần là việc vận động người dân học tập hay trao những phần thưởng cho học sinh đạt thành tích cao. Sâu xa hơn, đó là một phong trào xã hội rộng lớn nhằm tạo dựng cơ hội học tập cho mọi người, ở mọi lứa tuổi, trong mọi hoàn cảnh, khơi dậy tinh thần tự học, học thường xuyên, học suốt đời; đồng thời phát hiện, bồi dưỡng, trân trọng và phát huy những người có tài năng, có đóng góp cho gia đình, quê hương và xã hội.

Ngày Khuyến học Việt Nam 2/10 vì thế không chỉ là dịp để tôn vinh những người làm công tác khuyến học, những gia đình, dòng họ, cộng đồng tiêu biểu trong học tập, mà còn là dịp để mỗi cấp, mỗi ngành, mỗi gia đình và mỗi người nhìn lại trách nhiệm của mình đối với sự nghiệp xây dựng xã hội học tập.

Khuyến học không chỉ là chăm lo cho người học

Trong suy nghĩ của nhiều người, nói đến khuyến học thường gắn với việc trao học bổng, tặng sách vở, khen thưởng học sinh giỏi hoặc hỗ trợ những học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Đây là những hoạt động rất thiết thực và cần thiết, nhưng khuyến học ngày nay cần được nhìn nhận với một tầm rộng hơn. Khuyến học trước hết là tạo cơ hội để con người được học tập.

Trong một xã hội hiện đại, việc học không kết thúc khi một người rời ghế nhà trường. Người nông dân cần học kỹ thuật sản xuất mới, ứng dụng khoa học vào trồng trọt, chăn nuôi. Người công nhân cần cập nhật kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng an toàn lao động. Người kinh doanh cần học kiến thức quản lý, thị trường, pháp luật. Người cao tuổi cần được tiếp cận những kiến thức về chăm sóc sức khỏe, đời sống và công nghệ. Trẻ em cần được hình thành năng lực tự học, kỹ năng số và khả năng chọn lọc thông tin.

Đặc biệt, trong thời đại chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, tri thức thay đổi với tốc độ nhanh. Những kiến thức từng được xem là mới có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu. Vì vậy, học tập suốt đời không còn là một khẩu hiệu, mà đang trở thành yêu cầu thiết yếu đối với mỗi người. Khuyến học phải đi cùng với nhu cầu thực tế của người dân. Một buổi hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến; một lớp phổ biến kỹ năng phòng tránh lừa đảo trên không gian mạng; một chuyên đề về kỹ thuật sản xuất nông nghiệp; một buổi hướng dẫn chăm sóc sức khỏe; một tủ sách tại nhà văn hóa thôn… nếu được tổ chức đúng nhu cầu, đúng đối tượng đều có thể trở thành một hoạt động khuyến học có ý nghĩa.

Bởi vậy, khuyến học phải hướng tới mục tiêu cuối cùng là làm cho việc học trở thành nhu cầu tự nhiên trong đời sống, để mỗi người chủ động tìm kiếm tri thức nhằm hoàn thiện bản thân và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Khuyến tài là đầu tư cho tương lai

Nếu khuyến học tạo ra môi trường và cơ hội học tập thì khuyến tài chính là sự phát hiện, trân trọng và bồi dưỡng những năng lực nổi bật của con người. Một học sinh có năng khiếu về khoa học, công nghệ, nghệ thuật, thể thao hay một lĩnh vực chuyên môn nào đó cần được phát hiện và tạo điều kiện để phát triển. Một người lao động có sáng kiến cải tiến sản xuất cần được ghi nhận. Một người nông dân mạnh dạn áp dụng tiến bộ kỹ thuật, tạo ra sản phẩm có giá trị cho cộng đồng cũng cần được biểu dương. Khuyến tài vì thế không nên chỉ được hiểu là tìm kiếm những người đạt thành tích cao trong các kỳ thi. Tài năng phải được nhìn nhận từ khả năng sáng tạo, cống hiến và tạo ra giá trị cho cộng đồng. Mỗi địa phương đều có những con người như thế. Có thể họ không đứng trên bục vinh danh, nhưng đang âm thầm đóng góp trong nhà trường, bệnh viện, cơ quan, doanh nghiệp, trên đồng ruộng, trong các cơ sở sản xuất, kinh doanh hay ngay trong từng khu dân cư. Nếu biết phát hiện, động viên và tạo môi trường thuận lợi, những năng lực ấy sẽ trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của quê hương. Đó cũng là lý do công tác khuyến học, khuyến tài cần được thực hiện bằng sự tâm huyết, công bằng, thiết thực và lâu dài, tránh tư tưởng chạy theo thành tích hoặc chỉ chú trọng hình thức khen thưởng.

Gia đình là nơi khởi đầu của sự học

Không có xã hội học tập nếu thiếu những gia đình học tập. Gia đình chính là trường học đầu tiên và có ảnh hưởng lâu dài nhất đến quá trình hình thành nhân cách, thói quen và tinh thần học tập của mỗi con người. Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình coi trọng sách vở, coi trọng kiến thức, cha mẹ thường xuyên đọc sách, tìm hiểu điều mới, khuyến khích con đặt câu hỏi và tự tìm lời giải sẽ có nhiều điều kiện hình thành thói quen học tập tích cực. Nhưng “gia đình học tập” không có nghĩa là gia đình phải có tất cả thành viên đạt thành tích cao. Điều quan trọng hơn là các thành viên biết cùng nhau học hỏi, cùng nhau tiến bộ và coi việc học là một phần của đời sống.

Cha mẹ học cách sử dụng công nghệ để đồng hành cùng con. Con cái học cách chia sẻ kiến thức với cha mẹ, ông bà. Người trẻ hướng dẫn người cao tuổi sử dụng điện thoại thông minh, dịch vụ số. Người có kinh nghiệm truyền lại nghề nghiệp, kỹ năng sống cho thế hệ sau.

Khi mỗi gia đình trở thành một không gian học tập, phong trào khuyến học sẽ có nền móng vững chắc từ cơ sở. Dòng họ, cộng đồng cùng chung tay xây dựng xã hội học tập. Từ gia đình, tinh thần học tập cần được lan tỏa ra cộng đồng.

Trong truyền thống văn hóa Việt Nam, nhiều dòng họ luôn coi trọng việc học, lập quỹ khuyến học, xây dựng truyền thống hiếu học và động viên con cháu vươn lên. Đây là nguồn lực xã hội quý báu cần tiếp tục được phát huy trong điều kiện mới.

Ở khu dân cư, nhà văn hóa thôn, thư viện, tủ sách cộng đồng, Trung tâm Học tập cộng đồng có thể trở thành những địa chỉ thiết thực để người dân tiếp cận kiến thức.

Đối với Nam Thanh Miện, việc đưa Trung tâm Học tập cộng đồng xã và các Điểm học tập cộng đồng tại các thôn hoạt động hiệu quả có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là nơi tổ chức các lớp học theo nghĩa truyền thống, mà cần trở thành nơi kết nối nhu cầu học tập của người dân với nguồn tri thức, đội ngũ cán bộ, giáo viên, chuyên gia và các nguồn lực xã hội.

Điều quan trọng là hoạt động phải đúng nhu cầu, sát thực tế và tránh hình thức. Người dân cần gì thì tổ chức học cái đó; nhóm đối tượng nào có nhu cầu thì xây dựng nội dung phù hợp với nhóm đối tượng đó.

Một trung tâm học tập cộng đồng thực sự có sức sống khi người dân tìm đến không phải vì được yêu cầu, mà vì họ nhận thấy ở đó có những kiến thức hữu ích cho cuộc sống của mình.

Khuyến học trong thời đại số: học để làm chủ công nghệ

Ngày nay, khuyến học đứng trước một yêu cầu mới: không chỉ giúp người dân biết đọc, biết viết, biết nghề, mà còn phải giúp người dân biết học và biết sử dụng tri thức trong môi trường số.

Điện thoại thông minh đã trở thành công cụ học tập phổ biến. Internet mở ra kho tri thức khổng lồ. Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những phương thức mới để tìm kiếm, xử lý và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm với thách thức. Người dân cần được trang bị khả năng nhận diện thông tin sai lệch, phòng tránh lừa đảo trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Vì vậy, một nội dung rất thiết thực của công tác khuyến học hiện nay là phổ cập kỹ năng số cho cộng đồng.

Học tập suốt đời trong thời đại số có thể bắt đầu từ những việc rất đơn giản: biết sử dụng dịch vụ công trực tuyến; biết tra cứu thông tin chính thống; biết thanh toán không dùng tiền mặt an toàn; biết bảo vệ tài khoản cá nhân; biết sử dụng công cụ số để phục vụ công việc; biết khai thác trí tuệ nhân tạo nhưng đồng thời biết kiểm chứng thông tin do trí tuệ nhân tạo cung cấp. Đó chính là cách khuyến học gắn với cuộc sống và trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tại địa phương.

Cần biến phong trào thành việc làm thường xuyên

Khuyến học chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành công việc thường xuyên, chứ không chỉ sôi nổi vào những dịp phát động hay ngày lễ. Để làm được điều đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, Hội Khuyến học, ngành giáo dục, các đoàn thể, nhà trường, gia đình, dòng họ, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư. Nhà trường không chỉ dạy kiến thức mà cần hình thành năng lực tự học cho học sinh. Gia đình không chỉ chăm lo điều kiện học tập mà cần xây dựng thói quen học tập. Hội Khuyến học cần làm tốt vai trò kết nối, vận động và lan tỏa phong trào. Chính quyền cần tạo điều kiện về cơ chế, nguồn lực và thiết chế học tập. Các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân có điều kiện có thể chung tay hỗ trợ học bổng, sách, thiết bị, chương trình đào tạo và các hoạt động cộng đồng. Đặc biệt, cần quan tâm đến những người còn gặp khó khăn trong tiếp cận giáo dục và tri thức. Một xã hội học tập thực sự không để người nghèo, người yếu thế, người lớn tuổi hay người có hoàn cảnh đặc biệt bị đứng ngoài cơ hội học tập. Không ai quá già để học, không ai quá nghèo để được học và không ai thiếu cơ hội để bắt đầu học tập.

Lan tỏa truyền thống hiếu học, kiến tạo tương lai

Ngày Khuyến học Việt Nam 2/10 là dịp để chúng ta tiếp tục khẳng định giá trị của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tinh thần trọng dụng nhân tài của dân tộc. Nhưng ý nghĩa lớn hơn của ngày này là nhắc nhở mỗi người rằng: xây dựng xã hội học tập không phải nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục hay Hội Khuyến học, mà là trách nhiệm và quyền lợi của toàn xã hội. Một người học tập tốt có thể thay đổi chính mình. Một gia đình coi trọng việc học có thể tạo nên một thế hệ tiến bộ. Một cộng đồng biết học hỏi có thể tạo ra sức mạnh mới. Và một xã hội coi trọng tri thức sẽ có thêm nền tảng để phát triển bền vững.

Đối với Nam Thanh Miện, phát huy truyền thống hiếu học, đẩy mạnh khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập cần được xác định là một nhiệm vụ lâu dài, gắn chặt với mục tiêu phát triển con người và nâng cao chất lượng đời sống Nhân dân. Từ mỗi gia đình, mỗi dòng họ, mỗi trường học, mỗi thôn làng; từ những trang sách, lớp học cộng đồng đến những kỹ năng số thiết thực trong cuộc sống hằng ngày, tinh thần học tập cần được nuôi dưỡng và lan tỏa. Học để hiểu biết hơn. Học để làm việc tốt hơn. Học để thích ứng với cuộc sống. Học để cống hiến. Và học để mỗi ngày trở thành một phiên bản tốt hơn của chính mình. Đó chính là giá trị bền vững của khuyến học, khuyến tài; cũng là con đường thiết thực để xây dựng một xã hội học tập năng động, nhân văn và phát triển, góp phần đưa Nam Thanh Miện ngày càng tiến bộ, giàu đẹp và văn minh.